Στις 19–21 Ιουνίου 2026, στις Πρέσπες, συνδιοργανώσαμε μια συνάντηση με ιδιαίτερη σημασία. Ήταν μια πρώτη οργανωμένη προσπάθεια να βρεθούν στον ίδιο χώρο οργανώσεις, κοινωνικές επιχειρήσεις, περιβαλλοντικοί φορείς και ερευνητικές συλλογικότητες που εργάζονται για τη βιοποικιλότητα, την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία και την ενδυνάμωση των ορεινών κοινοτήτων.
Η Συνάντηση Συνεργασίας για τις Ορεινές Κοινότητες πραγματοποιήθηκε στις Πρέσπες, με συνδιοργάνωση της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών, της Κοιν.Σ.Επ. Τα Ψηλά Βουνά και του P2P Lab. Συμμετείχαν οργανώσεις και φορείς όπως η Καλλιστώ, ο Ζωντανός Ασπροπόταμος, η Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, η Ecotopia, το WWF Greece, το Open Mountain, η Medina, η Electra Energy, η Εταιρεία Προστασίας Βιοποικιλότητας Θράκης, το Boulouki, το The Pokari Project, η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία και άλλες ομάδες που δραστηριοποιούνται στο πεδίο.
Βιοποικιλότητα ή ανάπτυξη των ορεινών περιοχών;
Ένα από τα βασικά ερωτήματα που διαπέρασε τη συνάντηση ήταν η σχέση ανάμεσα στην προστασία της βιοποικιλότητας και την ανάπτυξη των ορεινών περιοχών.
Συχνά η συζήτηση τίθεται σαν δίλημμα: από τη μία η προστασία της φύσης, από την άλλη η οικονομική ανάπτυξη. Από τη μία τα οικοσυστήματα, από την άλλη οι ανάγκες των ανθρώπων. Όμως στις Πρέσπες δοκιμάσαμε να επανεξετάσουμε τους ίδιους τους όρους του διλήμματος.
Μήπως το πρόβλημα δεν είναι μόνο το πού βρίσκεται η ισορροπία ανάμεσα στην προστασία και την ανάπτυξη, αλλά το πώς ορίζουμε την ίδια την ανάπτυξη; Μπορούμε να μιλήσουμε για ανάπτυξη που δεν εξαντλείται στην κατανάλωση ενός τόπου, στην τουριστικοποίηση ή στην εξωτερική επένδυση; Μπορούμε να φανταστούμε μοντέλα που στηρίζουν τη ζωή στις ορεινές κοινότητες, χωρίς να υπονομεύουν τα οικοσυστήματα που τις κρατούν ζωντανές;
Τα ερωτήματα αυτά είναι όλο και πιο επείγοντα. Οι ορεινές κοινότητες δεν χρειάζονται απλώς «περισσότερη ανάπτυξη», αλλά διαφορετικά μοντέλα ζωής, εργασίας, παραγωγής, φροντίδας και συνεργασίας τα οποία απορρέουν από τις δυνατότητες και τα όρια κάθε τόπου, και συνδέουν τη βιοποικιλότητα με την τοπική οικονομία, την κοινωνική συνοχή και τη δυνατότητα των ανθρώπων να μείνουν ή να επιστρέψουν στα χωριά τους.
Εργαλεία γνώσης, τεκμηρίωσης και εργασίας πεδίου
Στη διάρκεια της συνάντησης αποτυπώθηκε ένας μεγάλος πλούτος εργαλείων γνώσης και τεκμηρίωσης που οι οργανώσεις χρησιμοποιούν ήδη στις προσπάθειές τους για κοινωνική και οικολογική αλλαγή, όπως η έρευνα πεδίου, η έρευνα δράσης, η εθνογραφική και πολιτισμική χαρτογράφηση, η καταγραφή αναγκών, δυνάμεων και ελλείψεων. Καταγράφηκαν επίσης νομικά και θεσμικά εργαλεία, όπως οι νομικές προσφυγές, η συνηγορία για καταλληλότερα χρηματοδοτικά εργαλεία, η συγκρότηση κοινών προτάσεων και οι ζυμώσεις με υπηρεσίες σε τοπικό επίπεδο.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η κατηγορία της εργασίας πεδίου. Εκεί αναδείχθηκαν εργαλεία όπως η σταθερή παρουσία στις κοινότητες, η συμμετοχή των ντόπιων στον σχεδιασμό και την υλοποίηση μεθόδων, η ηθική επιστροφή της γνώσης στην κοινότητα, οι «Πρεσβευτές Αποκέντρωσης» στα χωριά, η δημιουργία σταθερών χώρων σε ορεινές περιοχές, και η εκπαίδευση στην από κοινού διαχείριση πόρων.
Αντιφάσεις και ανοιχτές προκλήσεις
Συζητήθηκαν, όμως, και κάποιες αντιφάσεις.
Μία από αυτές ήταν η αίσθηση ότι ο χρόνος τελειώνει. Η κλιματική κρίση, οι πιέσεις στα οικοσυστήματα, η εγκατάλειψη των χωριών, η υφαρπαγή γης, οι ενεργειακές επενδύσεις χωρίς κοινωνική συναίνεση και η αποδυνάμωση των τοπικών υπηρεσιών δημιουργούν ένα περιβάλλον επείγοντος. Την ίδια στιγμή, η ουσιαστική κοινωνική αλλαγή χρειάζεται αργούς ρυθμούς, εμπιστοσύνη, σχέση και συνέχεια.
Άλλη αντίφαση αφορά την κλίμακα. Φτιάχνουμε «νησίδες» θετικών παραδειγμάτων ή μπορούμε να συμβάλουμε σε κάτι που να αλλάζει ευρύτερα το πεδίο; Πώς μπορούν οι επιτυχημένες πρακτικές να μεγαλώσουν χωρίς να χάσουν τη σχέση τους με τον τόπο; Πώς περνάμε από πιλοτικά εγχειρήματα σε πιο συστημικές αλλαγές;
Ίσως όμως το πιο ουσιαστικό σημείο ήταν εννοιολογικό: τι σημαίνει ανάπτυξη; Τι σημαίνει συμμετοχικότητα; Τι σημαίνει τοπική κοινωνία; Τι σημαίνει αντίσταση; Τι σημαίνει να «παίρνουμε θέση»; Τι σημαίνει κεντρικό κράτος όταν μιλάμε για τόπους που συχνά νιώθουν εγκαταλειμμένοι από αυτό;
Θεματικές παρέμβασης και οριζόντια ζητήματα
Όταν η συνάντηση πέρασε από τον αναστοχασμό στη συνδιαμόρφωση πιθανών παρεμβάσεων, οι ομάδες εργασίας εστίασαν σε τρεις βασικές θεματικές: την ενδυνάμωση και αναζωογόνηση ορεινών κοινοτήτων, την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, και τη σύνδεση της προστασίας της βιοποικιλότητας με νέες μορφές κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας.
Ως οριζόντια ζητήματα τέθηκαν η δημιουργία συμπεριληπτικών κοινοτήτων, η στρατηγική προσέγγιση των νέων δυναμικών πόλης-υπαίθρου, η ισορροπία ανάμεσα στη θεσμική πίεση «προς τα πάνω» και τη δράση με κοινότητες «από τα κάτω», καθώς και η ανάγκη καλλιέργειας νέων αφηγημάτων και αξιών.
Πιθανές κατευθύνσεις συνεργασίας
Από αυτές τις συζητήσεις προέκυψαν πιθανές κατευθύνσεις συνεργασίας ανάμεσα σε περιβαλλοντικές οργανώσεις και κοινωνικές συνεταιριστικές επιχειρήσεις.
Για παράδειγμα:
Η δασοπροστασία μπορεί να συνδεθεί με τη συμμετοχική διαχείριση δασών, την κοινοτική επανοικειοποίηση των δασικών προϊόντων και τη δημιουργία εθελοντικών ομάδων πυροπροστασίας.
Ο αγροδιατροφικός τομέας μπορεί να αποτελέσει πεδίο κοινών πολιτικών και πιλοτικών εφαρμογών, ειδικά όταν συνδέεται με τοπική παραγωγή, ενέργεια, ενδυνάμωση κοινοτήτων και κοινωνικά υποστηριζόμενα μοντέλα διατροφής.
Τα δημοτικά και δημόσια κτίρια στα χωριά μπορούν να αξιοποιηθούν για εγχειρήματα κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, με την υποστήριξη και την αναγνωρισιμότητα περιβαλλοντικών οργανώσεων. Αυτή η κατεύθυνση αγγίζει άμεσα και τη δική μας εμπειρία στα Ψηλά Βουνά, όπου τα κενά ή ανενεργά κτίρια μπορούν να ξαναγίνουν κόμβοι ζωής, εργασίας, φιλοξενίας, εκπαίδευσης και κοινότητας.
Συμπληρωματικά, ο Βασίλης Κωστάκης (P2P Lab) έθεσε τέσσερις άξονες κοινωνικής αλλαγής: μοντέλα ιδιοκτησίας, μοντέλα διακυβέρνησης και οργάνωσης, μοντέλα παραγωγής, και διάχυση νέων αφηγημάτων και φαντασιακών. Αυτοί οι άξονες βοηθούν να δούμε ότι η αλλαγή δεν αφορά μόνο το «τι κάνουμε», αλλά και το ποιος αποφασίζει, ποιος κατέχει, ποιος παράγει, ποιος ωφελείται και ποια ιστορία λέμε για το μέλλον των τόπων μας.
Οι Πρέσπες ως τόπος συνδιαλλαγής
Η επιλογή των Πρεσπών σαν τόπο αυτής της συνδιαλλαγής είχε ιδιαίτερο βάρος. Οι Πρέσπες είναι ένας τόπος όπου βιοποικιλότητα σημαίνει καθημερινή συνύπαρξη. Η αγροτική παραγωγή, η κτηνοτροφία, η μελισσοκομία, ο τουρισμός, η προστασία της φύσης και η παρουσία ειδών όπως η καφέ αρκούδα δημιουργούν ένα σύνθετο κοινωνικο-οικολογικό πεδίο.
Αυτό αναδείχθηκε και από το υλικό της Καλλιστώ για τις Κοινότητες Έξυπνης Συνύπαρξης με την Αρκούδα. Η εμπειρία των Τρικάλων–Μετεώρων, που αποτέλεσε την πρώτη ολοκληρωμένη εφαρμογή του μοντέλου Bear-Smart Communities στην Ελλάδα, δείχνει ότι η συνύπαρξη ανθρώπου και αρκούδας δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνικών μέτρων. Είναι κυρίως ζήτημα τοπικής συνεργασίας, πρόληψης, εμπιστοσύνης και κοινής ευθύνης.
Αυτό το παράδειγμα συνδέεται άμεσα με όσα συζητήθηκαν στη συνάντηση. Αν θέλουμε οι ορεινές κοινότητες να παραμείνουν ζωντανές και τα οικοσυστήματα να προστατευτούν ουσιαστικά, τότε χρειαζόμαστε κοινότητες που έχουν ρόλο, εργαλεία, εμπιστοσύνη και δυνατότητα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.
Επόμενα βήματα και κοινές υποδομές
Η συνάντηση έκλεισε με το αίσθημα της ανάγκης η συνεργασία να παραμείνει ρευστή, ανοιχτή και προσαρμόσιμη.
Ως επόμενα βήματα προτάθηκαν ο ορισμός ενός focal point από κάθε οργάνωση, η δημιουργία mailing list για τις ορεινές κοινότητες, μια κοινή ψηφιακή υποδομή ή αποθετήριο για ανάγκες, θέσεις εργασίας, χρηματοδοτικές ευκαιρίες, δράσεις και πόρους προς διαμοιρασμό, καθώς και ο ορισμός ανθρώπων που θα λειτουργούν σαν «κηπουροί» της διαδικασίας, φροντίζοντας την επικοινωνία και τις επόμενες συναντήσεις.
Προτάθηκε επίσης μια επόμενη δια ζώσης συνάντηση τον Ιούνιο του 2027, με πρόσκληση και σε νέες ομάδες, καθώς και δύο ή τρεις ενδιάμεσες διαδικτυακές συναντήσεις για στρατηγικά θέματα όπως η ενέργεια, ο τουρισμός και τα οργανωσιακά μοντέλα.
Αυτά τα επόμενα βήματα είναι σημαντικά γιατί δείχνουν ότι η συνεργασία δεν χρειάζεται πάντα να ξεκινά από μια μεγάλη θεσμική κατασκευή. Μπορεί να ξεκινά από κοινή επικοινωνία, κοινά εργαλεία, πρακτική αλληλοϋποστήριξη και μικρές πιλοτικές συνέργειες.
Η σύνδεση με τη δουλειά των Ψηλών Βουνών
Για Τα Ψηλά Βουνά, αυτή η συζήτηση συνδέεται με τον πυρήνα της δουλειάς μας: την αναζωογόνηση των ορεινών κοινοτήτων, την αποκέντρωση, την κοινωνική καινοτομία, τις συνεργατικές υποδομές, την κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία και τη δυνατότητα των ανθρώπων να μένουν, να επιστρέφουν και να δημιουργούν ζωή στα βουνά.
Οι Πρέσπες μάς θύμισαν ότι το μέλλον των ορεινών κοινοτήτων χτίζεται μέσα από δίκτυα, εμπιστοσύνη, κοινές πρακτικές και χώρους συνάντησης.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ στην Εταιρία Προστασίας Πρεσπών για την πρωτοβουλία και τη φιλοξενία, στο P2P Lab για τη συνεργασία και σε όλες τις οργανώσεις που συμμετείχαν, μοιράστηκαν εμπειρίες και άνοιξαν δρόμους για επόμενα βήματα.