Τα Ψηλά Βουνά συμμετείχαν στη δημόσια διαβούλευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη νέα στρατηγική Right to Stay: Your Region, Your Future, καταθέτοντας σχόλιο με βάση την εμπειρία τους από τις ορεινές και αγροτικές περιοχές της Ηπείρου και, ειδικότερα, από τη δουλειά τους στο Ανατολικό Ζαγόρι.
Η στρατηγική Right to Stay, δηλαδή «το δικαίωμα να μένεις», αφορά τις συνθήκες που χρειάζονται ώστε οι άνθρωποι που ζουν σε αγροτικές, ορεινές, απομακρυσμένες ή περιθωριοποιημένες περιοχές να μπορούν να παραμείνουν, να εργαστούν, να συμμετέχουν και να χτίσουν το μέλλον τους στον τόπο τους. Δεν αφορά μόνο την επιστροφή ανθρώπων στην ύπαιθρο, αλλά κυρίως το πώς οι τοπικές κοινωνίες μπορούν να έχουν τις υποδομές, τις υπηρεσίες, τις ευκαιρίες και τα δίκτυα υποστήριξης που χρειάζονται για να παραμείνουν ζωντανές.
Στην παρέμβασή μας τονίσαμε ότι η συγκεκριμένη στρατηγική είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις ορεινές και αγροτικές περιοχές, όπου η γήρανση του πληθυσμού, η πληθυσμιακή αποδυνάμωση, η έλλειψη υπηρεσιών και οι περιορισμένες οικονομικές ευκαιρίες αποδυναμώνουν σταδιακά τον κοινωνικό και παραγωγικό ιστό των τοπικών κοινοτήτων.
Στις ορεινές και αγροτικές περιοχές, πολλοί άνθρωποι που επιθυμούν να επιστρέψουν ή να εγκατασταθούν στην ύπαιθρο συναντούν σημαντικά εμπόδια: δυσκολία στην εύρεση κατοικίας, περιορισμένες θέσεις εργασίας, ελλείψεις στις μεταφορές, στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην ψηφιακή συνδεσιμότητα και στις υπηρεσίες καθημερινότητας. Ακριβώς γι’ αυτό, η στρατηγική πρέπει να αναγνωρίσει τις ορεινές, αγροτικές και αραιοκατοικημένες περιοχές ως τόπους με ιδιαίτερες ανάγκες, αλλά και με σημαντικές δυνατότητες κοινωνικής καινοτομίας, οικολογικής μετάβασης, συνεργατικότητας, μικρών παραγωγικών οικοσυστημάτων και κοινοτικής ανάπτυξης.
Ένα βασικό σημείο της παρέμβασής ήταν ότι το δικαίωμα να μένεις δεν μπορεί να διασφαλιστεί μόνο μέσα από έργα φυσικών υποδομών. Οι δρόμοι, η ψηφιακή συνδεσιμότητα, η στέγη, τα σχολεία και οι υπηρεσίες υγείας είναι απολύτως απαραίτητα. Όμως δεν αρκούν από μόνα τους.
Αυτό που συχνά λείπει είναι η τοπική κοινωνική υποδομή: οι άνθρωποι, οι οργανώσεις, τα δίκτυα και οι μηχανισμοί υποστήριξης που μπορούν να βοηθήσουν κατοίκους, νεοεισερχόμενους, τοπικές αρχές και επαγγελματίες να αντιμετωπίσουν τις πρακτικές δυσκολίες της ζωής και της εργασίας σε αυτές τις περιοχές.
Στο πλαίσιο αυτό, προτείναμε η στρατηγική να στηρίξει τη δημιουργία τοπικών μηχανισμών προσέλκυσης και διατήρησης πληθυσμού, όπως τοπικά γραφεία, κοινοτικές δομές υποστήριξης ή τοπικοί κόμβοι υπηρεσιών. Τέτοιοι μηχανισμοί μπορούν να βοηθήσουν δήμους και τοπικές κοινότητες να χαρτογραφήσουν διαθέσιμες κατοικίες, γη, δυνατότητες εργασίας, υπηρεσίες και τοπικές ανάγκες· να υποστηρίξουν άτομα και οικογένειες που θέλουν να μετακινηθούν, να επιστρέψουν ή να παραμείνουν· να συνδέσουν τους νεοεισερχόμενους με κατοίκους, παραγωγούς, επαγγελματίες και κοινοτικούς φορείς· να ενεργοποιήσουν τις τοπικές κοινότητες και τη διασπορά· και να συμβάλουν στη διαμόρφωση μακροπρόθεσμων στρατηγικών για την αναγέννηση των ορεινών και αγροτικών περιοχών.
Μέσα από τη δουλειά μας έχουμε δει ότι υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον από ανθρώπους που ζουν σε μεγάλα αστικά κέντρα και αναζητούν μια διαφορετική ζωή σε αγροτικές και ορεινές περιοχές. Ωστόσο, η διαδικασία παραμένει συχνά αποσπασματική, ανεπίσημη και δύσκολη. Οι άνθρωποι χρειάζονται καθοδήγηση, αξιόπιστη πληροφόρηση, τοπικές επαφές, σχέσεις εμπιστοσύνης και συνέχεια στην υποστήριξη. Την ίδια στιγμή, οι τοπικές κοινότητες χρειάζονται και οι ίδιες στήριξη ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν ως φιλόξενα περιβάλλοντα, χωρίς να αντιμετωπίζουν τους νέους κατοίκους ως μια εύκολη λύση σε βαθιά και χρόνια προβλήματα.
Γι’ αυτό θεωρούμε ότι η στρατηγική Right to Stay πρέπει να δώσει ιδιαίτερη έμφαση σε τοπικά συστήματα υποστήριξης, τα οποία θα αναπτύσσονται σε συνεργασία με δήμους, κοινωνικές επιχειρήσεις, συνεταιρισμούς, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τοπικούς παραγωγούς, πολιτιστικούς συλλόγους, εκπαιδευτικούς φορείς και κοινοτικά δίκτυα.
Για τα Ψηλά Βουνά, το δικαίωμα να μένεις είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το δικαίωμα να συμμετέχεις στη διαμόρφωση του μέλλοντος του τόπου σου. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως πολιτική συνοχής ή ως δημογραφικό ζήτημα, αλλά ως μια ευρύτερη στρατηγική για την ενίσχυση της τοπικής δημοκρατίας, της κοινωνικής συνοχής, της οικολογικής ανθεκτικότητας και της κοινοτικής ανάπτυξης στις αγροτικές και ορεινές περιοχές της Ευρώπης.
Μέσα από τη συμμετοχή μας στη διαβούλευση, καλέσαμε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διασφαλίσει ότι η στρατηγική Right to Stay θα δημιουργήσει πραγματικές ευκαιρίες χρηματοδότησης για μηχανισμούς προσέλκυσης και διατήρησης πληθυσμού, θα ενισχύσει τον ρόλο των δήμων και των φορέων της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας και θα αναγνωρίσει τις αγροτικές και ορεινές κοινότητες ως ενεργούς συνδιαμορφωτές του κοινωνικού, οικολογικού και δημοκρατικού μέλλοντος της Ευρώπης.
Γιατί το δικαίωμα να μένεις στον τόπο σου δεν είναι απλώς ζήτημα παραμονής. Είναι ζήτημα αξιοπρέπειας, συμμετοχής και δυνατότητας να χτίζεις ζωή εκεί όπου υπάρχει κοινότητα, μνήμη, φύση και μέλλον.