Πώς θα μπορούσε να είναι η Βοβούσα το 2040, εάν οι σημερινές δυσκολίες δεν αντιμετωπίζονταν ως μια αναπόφευκτη πορεία παρακμής, αλλά ως αφετηρία για συλλογική δράση;
Αυτό ήταν το βασικό ερώτημα με το οποίο ξεκίνησε το Forest Commons Lab – Βοβούσα, ένα ανοιχτό τριήμερο συμμετοχικό εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε από τις 21 έως τις 23 Ιουλίου 2026. Το εργαστήριο υλοποιήθηκε από Τα Ψηλά Βουνά, στο πλαίσιο του έργου «Πολυλειτουργική Διαχείριση των Δασικών Οικοσυστημάτων: Η περίπτωση μελέτης της Βοβούσας, Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου», το οποίο συντονίζει η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, με επιστημονικούς εταίρους το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Στο επίκεντρο του τριημέρου βρέθηκε το Κοινοτικό Δάσος της Βοβούσας ως τόπος εργασίας, γνώσης, πολιτιστικής μνήμης και συλλογικής ευθύνης. Η βασική παραδοχή ήταν ότι το μέλλον του δάσους δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από το μέλλον του ίδιου του χωριού και των ανθρώπων που ζουν, εργάζονται ή επιθυμούν να επιστρέψουν σε αυτό.
Μια συμμετοχική άσκηση για τη Βοβούσα του μέλλοντος
Κατά την πρώτη ημέρα του Forest Commons Lab, ζητήθηκε από κατοίκους διαφορετικών ηλικιών να φανταστούν ότι βρίσκονται στη Βοβούσα το 2040 και ότι, παρά τις δυσκολίες των προηγούμενων δεκαετιών, τα πράγματα είχαν εξελιχθεί θετικά για τον τόπο.
Οι ερωτήσεις αφορούσαν τη ζωή στο χωριό, την κατάσταση του δάσους, την εργασία, την κτηνοτροφία και την αγροτική παραγωγή. Αφορούσαν όμως και όσα κάνουν έναν τόπο πραγματικά κατοικήσιμο – το σχολείο, την υγεία, τις μετακινήσεις, την ενέργεια, τους κοινόχρηστους χώρους, τη συνεργασία.
Οι σκέψεις, οι επιθυμίες και οι προτάσεις που καταγράφηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της συνάντησης αποτέλεσαν το υλικό για τη σύνθεση της παρακάτω ιστορίας.
Βοβούσα 2040: Ένα χωριό που έμεινε ζωντανό
Είναι ένα ανοιξιάτικο πρωινό του 2040 και η Βοβούσα ξυπνά από τις φωνές των παιδιών. Το σχολείο έχει ανοίξει ξανά και η αυλή του σημείο συνάντησης για ολόκληρο το χωριό. Εκτός των καθιερωμένων μαθημάτων, τα παιδιά ακούν τις ιστορίες των μεγαλύτερων. Τους μεταδίδουν το γλωσσικό ιδίωμα του τόπου, γνωρίζουν τα μονοπάτια, τα δέντρα και τις παλιές τεχνικές του βουνού. Η γνώση δεν βρίσκεται πια μόνο στη μνήμη λίγων ανθρώπων· μεταδίδεται μέσα από την καθημερινή ζωή.
Στην πλατεία λειτουργούν ένα μικρό παντοπωλείο και ένας φούρνος. Οι κάτοικοι βρίσκουν τα βασικά χωρίς να χρειάζεται να διανύουν μεγάλες αποστάσεις, ενώ ένας μικρός ξενώνας φιλοξενεί πεζοπόρους, ερευνητές και ανθρώπους που έρχονται για να γνωρίσουν το δάσος. Ένα μικρό λεωφορείο συνδέει τη Βοβούσα με τα γύρω χωριά και την πόλη, ενώ το τοπικό ιατρείο υποστηρίζεται από τακτικές επισκέψεις γιατρών και υπηρεσίες τηλεϊατρικής.
Το χωριό δεν έγινε πόλη. Παρέμεινε ένας ορεινός τόπος, αλλά σταμάτησε να φθίνει. Περισσότεροι άνθρωποι ζουν πλέον εδώ όλο τον χρόνο, επειδή υπάρχει εργασία, βασικές υπηρεσίες και δυνατότητες για μια αξιοπρεπή καθημερινότητα. Τα χωράφια γύρω από τον οικισμό καλλιεργούνται ξανά με μηλιές, καστανιές, κορόμηλα, σμέουρα και βατόμουρα. Τα κοπάδια κινούνται στα λιβάδια και η κτηνοτροφία έχει ανακτήσει τη θέση της ως βασικό μέρος της ζωής και της οικονομίας του τόπου.
Το δάσος αποτελεί ξανά πηγή εργασίας, αλλά και χώρο κοινής ευθύνης. Κάτοικοι, δασικοί συνεταιρισμοί και επιστήμονες αποφασίζουν από κοινού πώς θα προστατεύεται και πώς θα αξιοποιείται. Η ξυλεία πιστοποιείται και μεταποιείται τοπικά, από την υλοτομία μέχρι την παραγωγή τελικών προϊόντων. Ένα δασικό φυτώριο δημιουργεί νέα δέντρα και θέσεις εργασίας, ενώ οι δασικοί δρόμοι συντηρούνται ώστε να εξυπηρετούν τόσο την παραγωγή όσο και την προστασία από τις πυρκαγιές.
Το νερό παραμένει στον τόπο και χρησιμοποιείται με μέτρο για τις ανάγκες των κατοίκων, των καλλιεργειών και της ήπιας παραγωγής ενέργειας. Μια μικρή ενεργειακή κοινότητα καλύπτει μέρος των αναγκών του χωριού, μειώνοντας το κόστος για τα νοικοκυριά και ενισχύοντας την τοπική αυτονομία.
Στα μονοπάτια συναντά κανείς πεζοπόρους, ποδηλάτες και αθλητές. Υπάρχει μικρό συνεργείο για ποδήλατα και μηχανές, πίστα κατάβασης, γήπεδο και ποδοσφαιρική ομάδα. Στο ποτάμι παίζουν παιδιά, όπως ονειρεύονταν οι κάτοικοι πολλά χρόνια πριν, όταν η Βοβούσα απειλούταν κι αυτή από το κύμα ερήμωσης της υπαίθρου που έφερε τόσα άλλα χωριά στο χείλος της εξαφάνισης. Κάθε καλοκαίρι διοργανώνεται μια γιορτή του δάσους, του νερού και της κτηνοτροφίας, στην οποία επιστρέφουν όσοι κατάγονται από τη Βοβούσα και συμμετέχουν όσοι επέλεξαν να δημιουργήσουν εδώ μια νέα ζωή.
Η Βοβούσα του 2040 είναι ένας τόπος που έμαθε να συζητά, να συνεργάζεται και να φροντίζει συλλογικά όσα θεωρεί πολύτιμα.